Ratko Mlladiq, i dënuar për gjenocid për organizimin e masakrës së vitit 1995, në të cilën u vranë të paktën 8.000 myslimanë në një “zonë të sigurt” të Bosnjës të përcaktuar nga OKB-ja, mizoria më e rëndë në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore, ka vdekur, tha të enjten një zyrtar i OKB-së.
Masakra në Srebrenicë ishte kulmi i përgjakshëm i një lufte që kishte zgjatur më shumë se tre vjet, gjatë së cilës gjenerali bombardoi çdo ditë kryeqytetin e rrethuar Sarajevën me artilerinë, tanket, mortajat dhe mitralozët e rëndë të ushtrisë së tij nacionaliste serbe, duke vrarë 10.000 njerëz, kujton agjencia ndërkombëtare e lajmeve, Reuters, që publikoi një shkrim të gjatë për bizaritetin e Mlladiqit.
Të vrarët nga Srebrenica u varrosën në varreza masive gjatë katër ditëve në korrik të vitit 1995, ndërsa disa prej tyre u nxorën nga varret dhe u zhvendosën në male të thella, në mënyrë që të fshiheshin provat e vrasjeve.
Qëllimi, siç përcaktoi Tribunali Penal Ndërkombëtar i Kombeve të Bashkuara për ish-Jugosllavinë, ishte “spastrimi etnik” – dëbimi me forcë i myslimanëve boshnjakë, kroatëve dhe joserbëve të tjerë, për t’i pastruar tokat e Bosnjës për një Serbi të Madhe.
Tribunali konstatoi se Mlladiqi, së bashku me ish-presidentin serb Slobodan Millosheviq dhe udhëheqësin politik të serbëve të Bosnjës Radovan Karaxhiq, ishin pjesë e një komploti kriminal për zbatimin e këtij plani.
“Unë nuk e njoh këtë gjykatë”, tha Mlladiqi, të cilin kundërshtarët e quanin “Kasapi i Bosnjës”, në një seancë të Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë për çështjen e tij në vitin 2014. Kur u dënua me burgim të përjetshëm në vitin 2017, ai bërtiti: “E gjithë kjo është gënjeshtër, ju të gjithë jeni gënjeshtarë!”
Sipas djalit të tij, dokumentet e përcaktonin datën e lindjes së Mlladiqit si 12 mars 1942, por ai në të vërtetë kishte lindur më 8 mars 1943.
“Gjermanët e kishin Hitlerin, serbët e kanë Mlladiqin”
Karaxhiqi, i cili gjithashtu u dënua për gjenocid në vitin 2016, dhe Mlladiqi kryesonin listën e të kërkuarve të Gjykatës për vite me radhë pasi fuqitë perëndimore i dhanë fund luftës. Por deri në rrëzimin e Millosheviqit nga një kryengritje popullore në vitin 2000, Mlladiqi jetoi i sigurt – ndonëse në mënyrë diskrete – në Beograd.
Millosheviqi vdiq në paraburgim më 11 mars 2006, disa muaj para shpalljes së aktgjykimit në gjyqin e tij katërvjeçar në tribunal për gjenocid dhe krime të tjera lufte në Kroaci, Bosnje dhe Kosovë.
Ushtria që Mlladiqi krijoi për të luftuar në Bosnje ishte një model i pamëshirshmërisë, guximit dhe brutalitetit sipas traditës së luftëtarëve serbë, dikur të çmuar në luftën partizane për jetë a vdekje kundër pushtimit nazist të Jugosllavisë gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Në disa prej rasteve më të tmerrshme, të burgosurit u mbytën nga nxehtësia pasi u detyruan të hanin kripë dhe iu mohua uji; u lanë të vdisnin urie dhe u përdhunuan në kampet e burgimit; u detyruan të hidheshin nga një urë dhe u qëlluan; dhe u vranë me armë zjarri natën me qindra, pasi u nxorën nga qelitë me gaz kimik.
“Për mua Mlladiqi është simbol i të gjitha krimeve të tmerrshme që ndodhën gjatë luftës – vajzat tona u përdhunuan dhe djemtë u vranë, vetëm sepse ishin myslimanë”, tha Munira Subashiq, djali dhe bashkëshorti i së cilës u vranë nga forcat serbe të Bosnjës pasi ato pushtuan Srebrenicën.
“Gjermanët kishin Hitlerin, serbët kanë Mlladiqin”, vazhdoi Subashiq. “Nuk ka dallim mes të dyve”.
Mlladiqi kishte urdhëruar një kameraman të filmonte sulmin rrufe ndaj enklavës së rrethuar të Srebrenicës, për ta treguar atë duke lavdëruar “djemtë” e tij dhe duke qortuar paqeruajtësit holandezë të OKB-së, të cilët gabimisht kishin pranuar fjalën e tij solemne se banorët do të ishin të sigurt në duart e tij. Srebrenica supozohej të kishte statusin e “zonës së sigurt”, i cili synonte t’i mbronte civilët nga spastrimi etnik.
“Ne ia japim këtë qytet popullit serb si dhuratë”, tha Mlladiqi para kamerës, duke e cilësuar fitoren si hakmarrje ndaj turqve myslimanë, të cilët dikur e kishin mbajtur këtë zonë si pjesë të Perandorisë Osmane.
Të nesërmen, forcat e Mlladiqit u filmuan duke u shpërndarë ëmbëlsira fëmijëve, duke u premtuar kalim të sigurt. Ndërkohë, mijëra burra dhe djem po përgatiteshin për ekzekutim.
Kur NATO-ja u përpoq në vitin 1995 t’i frenonte forcat e tij me kërcënimin e sulmeve të kufizuara ajrore, trupat e tij sfidueshëm kapën paqeruajtës të OKB-së si mburoja njerëzore, duke i lidhur me zinxhirë për objektiva të mundshme.
Në nëntor 1996, Mlladiqi dhe gjeneralët e lartë iu nënshtruan presionit të fortë perëndimor për t’u larguar nga detyra, siç kishte urdhëruar presidentja e serbëve të Bosnjës, Biljana Plavshiq, e cila e pasoi Karaxhiqin dhe më vonë u burgos për rolin e saj në krimet e luftës.
I biri i një luftëtari partizan të Luftës së Dytë Botërore, i vrarë në vitin 1945, Mlladiqi ishte oficer në Ushtrinë Popullore Jugosllave (JNA) të vjetër komuniste kur filloi shpërbërja e Jugosllavisë në vitin 1991.
Kur serbët e Bosnjës u ngritën në vitin 1992 kundër shkëputjes së udhëhequr nga myslimanët e Bosnjës, Mlladiqi u zgjodh ta komandonte ushtrinë e re të serbëve të Bosnjës, e cila shpejt pushtoi 70% të vendit pa dalje në det.
Dhjetëra qytete u rrethuan me armë të rënda që dikur i përkisnin JNA-së dhe fshatra u dogjën, ndërsa 22.000 trupa të Forcës Mbrojtëse të OKB-së qëndronin pak a shumë të pafuqishme, me urdhër për të mos mbajtur anën e asnjërës palë.
Një kombinim i presionit perëndimor, armëve amerikane të furnizuara në mënyrë të fshehtë dhe trajnimit të kroatëve dhe myslimanëve gradualisht e ndryshoi rrjedhën e luftës kundër ushtrisë së Mlladiqit. Sulmet e vendosura të NATO-s bënë pjesën tjetër.
Pavarësisht thirrjeve perëndimore, reformistët që qeverisnin Serbinë pas rënies së Millosheviqit nuk guxuan të ndërmerrnin masa kundër një njeriu që ishte hero për një pjesë të rëndësishme të serbëve nacionalistë.
Shikime sporadike e vendosnin atë në një garë kuajsh në Beograd ose në një ndeshje futbolli. Në vitin 2004, NATO-ja tha se ai ngreu dolli me shokët e vjetër, të dhënë pas alkoolit, në ish-bunkerin e tij në Han Pijesak, në Bosnjë.
Kur u arrestua më në fund në vitin 2011, ai nuk bëri asnjë rezistencë. Krahu i tij i djathtë ishte i paralizuar, me sa dukej si pasojë e një goditjeje në tru të patrajtuar. Ai nuk ngjante aspak me gjeneralin trupmadh me uniformë kamuflazhi, i cili në vitin 1995 ia kishte përkëdhelur flokët një djali nga Srebrenica.
Ai pësoi një sulm në zemër në vitin 2013 dhe dukej më i moshuar se sa ishte. Sipas fjalëve të tij, ai ndihej si një plak i dobët.
Në paraqitjet e tij të pakta në gjykatë, ai lëkundej mes keqardhjes për veten, sfidës me buzëqeshje dhe shpërqendrimit të paqartë.
“Jam një njeri shumë i sëmurë”, iu lut Mlladiqi gjykatës.
Në vitin 2019, Mlladiqi u tha gjykatësve se ishte shumë i sëmurë për të marrë pjesë në ushtrimet jashtë ambienteve dhe kërkoi leje për t’i vizituar varret e anëtarëve të familjes në Serbi. Kërkesa u refuzua.
Apeli i tij kundër dënimit u refuzua në vitin 2021, ashtu si edhe kërkesat e përsëritura për lirimin e tij për arsye humanitare.
Në gusht të vitit 2026, një mjek i OKB-së konstatoi se vdekja e Mlladiqit “mund të ndodhë në çdo kohë”, ndoshta brenda disa javësh, por kërkesa e tij për lirim u refuzua sërish, me arsyetimin se nuk ishte në interes të drejtësisë.